Карта сайта Мобильная версия Версия для слабовидящих RSS
Государственное учреждение
"Управление по Развитию языков
Акмолинской области"
Қаз Qaz Рус

Aqmola
г. Кокшетау, ул. К.Сатпаева, 1Б, к.332
Приемная: 8 (7162) 40-11-69
E-mail: lang@akmo.kz

Рабиға Сыздық: Латын әліпбиін үйрену қиын болмайды

04.05.2018

Ел біржолата жаңа әліпби туралы ойға көшті. Енді «көшті жүре түзеуді» емле арқылы ретке келтіреміз. Осы орайда өткенімізге көз салып, кирилл әліпбиін қалай қабылдап едік деген сұраулы оймен қазақ орфография тарихының куәгері, абыз-ғалым, 60-жылдардан бері «Емле анықтағышымен» жазуымызға бағыт беріп келе жатқан академик Рабиға Ғалиқызы Сыздықпен әңгімелескен едік. 

-  Апай, алғашқы ұста­­зы­ңыз есіңізде ме, сауатыңыз­ды қай әліпбимен аш­тыңыз?  - Мектепке барған жылы латын графикасы болатын, бір­ден латынмен сауат ашу­ға тура келді. Дәл 1932 жыл­­дың ­жаз айының басында Ақ­тө­беде жұмыс істеп жүрген әке­мізді облыста сол жылы құ­ры­лып жатқан Табын ауданына бай­ланыс бөлімінің бастығы етіп жіберді. Табын - қазіргі Байғанин ауданы. Ол ең шеткі, көлік бара бермейтін, тек ат арбамен ғана баратын жер. Әлі есімде ат арбаның үстіне күрке тігіп, алаша, киізбен жауып, астына жұмсақ төсеніш төсеп анамыз, 10-нан аса бастаған Ха­мит деген ағам, 8-ге келетін мен және 3 жас кіші сіңілім арбада отырамыз. Әкеміз бен қал­ғандары салт атпен 4-5 күн жүріп бардық. Сонда жолдан ауы­рып бардым ба, әлде Ақтөбеден ауы­рып шықтым ба, жол бойы жөтелумен болдым. Барғанда басымды көтере алмай жатып қалдым. Барғасын көп ұзамай, оқу басталды. Мені 1-класқа жазды. Жазғанын қайтейін, мектепті көрмедім. Күндіз-түні жөтелем де отырамын. Ағам мен сіңілім сап-сау. Ағамыз ұрыспайтын, төбелеспейтін, айқайламайтын жақсы бала болып өсті. Ағам таңертең са­баққа кетеді, мен үйде ауырып жатамын. Түсте келіп, Же­міс анамыздың дайындаған дәм­ді тағамдарын, шайын ішіп алып, сабақ дайындауға отырады. Қасында мен де отырамын. Сөйтіп біртіндеп әріп, сан үйрете бастады. Анамыз оқы­маған кісі болғанымен, біз­дерге сабақты жақсы оқуымыз үшін бар жағдайды жасауға тыры­сатын.  - Сонымен қашан жазыл­дыңыз? - Көпке дейін жөтеліп жүр­дім. Әкеміз бен шешеміз айтады екен: «Бұл баламыз да бұл дүниелік емес-ау» деп. Өйт­кені менің алдымда 2 қыз, 1 ұл­дары шетінен кеткен. Бірақ бұл көкжөтел деген ауру бір жерден екінші жерге көшкенде қалады екен ғой. Бір жыл өткеннен кейін, 1933 жылға қараған аш­тық басталған жылы отбасымызбен қазіргі Арал қаласына жі­берді. Сол жерде де алақыстай ауырып, бірақ жа­зылыппын. Аралда мектеп бар екен, едені кәдімгі тақтай, тере­зелері үлкен.  - Сонда сіз әріпті ағаңыз­дан, үйде отырып үйрендіңіз бе? - Мен оқиын деген ниетпен оқыған жоқпын. Күндіз тамақ ішіп болғаннан кейін ағамның қасына отырып алып, ол не, бұл не деп үйрендім. Ауырған ба­ланың ойында жұмысы болмайды. Бір нәрсеге қадалып қалса, соны ермек қылады. Ма­ған сол ағамның оқығаны ермек болды. Ағамның мектептен кел­генін сарғайып күтіп отыратын­мын. Ағам 3-класта оқитын. Сон­да алғашқы ұстазым ағам болды. Мені мектепке тіркеп қойғаннан кейін 2-3 айда, сірә, мектеп жіберген болар, бір ұзын бойлы, қара торы ер адам келіп тұратын. Мынау қандай әріп, мынау қалай оқылады деп сұрайтын. Бірақ алғаш мектеп, парта, тақта, мұғалім дегенді көргенім 2-класта.  Мұғаліміміз бір семізше келген, бойы аласалау татардың әйелі болды. Қап-қара киінетін. Басында қара орамал, аяғында қара бәтіңке, үстіндегі беш­петі де, көйлегі де қара. Аз сөй­­­­лейтін, тіпті сөйлемейтін де­сем де болады. Оқулықтағы бар­лық өлеңді оқытып, жаттататын, тақтаға есеп шығартатын. Осы күні ойлаймын, сол мұ­ғалім не тіл білмеді, не оқы­ту­­шылық тәжірибесі жоқ. Біз­­ге ұрыспайтын, оны анамыз сияқты жақсы көретінбіз. Ша­­шымыздан сипап, мақтап жү­ретін. Екі нәрседен пайдасы тиді. Жаттатып үйретті. Қа­зір­де мен бір оқыған өлеңім есім­де қалып қояды. Мысалы, 90-жылдар Шәкәрімнің мына бір өлеңі газетке алғаш жарияланғанда оқыдым да, бірден жатталып қалды, әлі есімде бар: «Кейбіреу өзін мақтап был­жырайды, Шамаңа өлшеп сөй­лесең нең құрайды. Жақсы бол­саң жарықты кім көрмейді, Өз бағаңды өзіңнен кім сұрайды?!». Тура бірінші оқығаннан жаттап алғаным. Сөйтіп 2-клас­та есеп шығаратын болдым, есепті сол қолыммен, әріптерді оң қолыммен жазамын. Мате­матикадан жақсы болдым. Бір ғажабы, сол кезде ең күшті мұға­лім математика мен қазақ тілден беретін ер мұғалімдер еді. Ер мұғалім болғанның пайдасы қатты тиді. - Әліпби өзгерген соң ха­лықаралық тер­мин сөздердің жазылуы да өзгермек, бүгін­де. Тер­мин сөздерді қазақ тілінің үнде­сім заңына сәйкес сындырып жазамыз ба, әлде ағыл­шын емлесімен бірдей жазамыз ба, қай жолды таңдай­тынымыз даулы. Сізден бір білгіміз келетіні сол кезде «сын­­дырылып» жазылған ем­ле қалай қабылданып еді? Әл­де сіздерге мүлде білінбеді ме?  - Ол кезде термин дегеннен хабарымыз жоқ. Бірақ сөздерді үндестіріп жазу сол кезден болатын. Әлі есімде, ашудас деген сөз - ащытастан айта келе өзгеріп кеткен. Бүгін деген бұл күн деген сөз, биыл деген бұл жыл деген сөз деп мектептен бастап үйретті. Мына екі сөз бірігіп кетіп айтылғанда бір сөз болып шығады. Мағынасы өзгеріссіз, дәл сондай мағынаны беріп тұр деп оқытты. Мысалы, кәсіподақ, өнеркәсіп дегендер сол кезде пайда болды. Ол сөздер тіпті түсініксіз еді. Кәсіп деген не, өнер деген не, кәсіптің өнерге қатысы не деген сияқты сұрақтар пайда болатын. Ереже шығарушылар жаңа сөздердің тұлғалары анық, түсінікті болып тұру үшін сақталып жазылсын деп, содан осы күнгі морфологиялық принципіміз жол алып кетті. Халықаралық сөздер өте ауыр қалыптасты. Бірақ альбом дегенді әлбом деп, қиындықсыз жаза бердік. - Қалай ойлайсыз, егер сол орфография бүгінге дейін сақ­талса, біз ұтар ма едік, ұтпас па едік? - Ұтар едік. Өйткені тілімізде қалай айтылса солай жазу бар ғой. Дағды деген бар жазуда, не нәрсеге дағдылансаң соны автоматты түрде қайталай аласың. Мысалы, кірме сөздердің көбі орыс тілі арқылы келді бізге. Барлығы десек те болады. Сонда осы альбом дегендерді «ь»-мен жазу дағдыға айналды да, осы күні дұрыс екен деп ойлаймыз. Ал латын кезінде әлбом деп жазылды. Солай қалыптасып кетсе еш ұтылмас едік. Әлбом дегенде жіңішкелік белгісінсіз-ақ «ә» әрпі «л» әрпін жіңішкертіп тұр. Жазылу мен айтылуды әл­деқайда жақындастырар едік. Әлбом деп жазсақ, орысша айтқандағы альбом шығады. Мен жазу ережелерін жасағанда көмектесер едім дегенде осыларды айттым.  - Кирилге көшкендегі кез есіңізде ме? - Мен 15 жасымда мұғалім болдым. Күз басталғанда кирил­ді қолға алды. Тез арада жасына да, кәрісіне де үйретіңдер деді. Кейбіреулер тек арабша білді, латынды да әлі үйреніп бітпеген, ал мен 1-кластан латынды білемін. Латынға келгенде ешкімді алдыма салмаймын. Ал кирилге келгенде бізде орыс тілі жүретін. Орысша әріптерді білеміз, сондықтан маған қиын болмады. Біздерді, жастарды кеңселерде жұмыс істейтіндерге кириллицаны үйретесің деп сабақтан босатып, кейде демалыс күндері жұмсайтын. Үл­кен-үлкен аталарымызға үй­рететінбіз. -  42 әріптен тұратын қа­зір­гі әліпбимен біз жаппай сауат­тылыққа жеттік. Қазақ тілі­нің өзіне тән дыбыстары ша­шауы шықпай белгіленді. Әріптердің таңбасы да бірден танылады, өйткені жүйелі. Бір әріп - бір дыбыс принципі сақталған. Осы жетістікке қа­лай жетті?  - Ол кезде де қазіргідей ұзақ тартыстар болып жататын. Ондағы тартыстан мына­ны білемін, біздің әліпбиді орыс ғалымдары, дүниежүзіне танымал түркологтардың өзі қатты жазғырды. 42 әріп деген не сұмдық, қысқартыңдар, деп. Қазақтар қырсық, бір айтқаннан қайтпайды, мәдениетсіз деп көрсетті. Соған қарамастан І.Ке­ңес­­баев, М.Балақаевтар ті­лі­мізді сақтап қаламыз деп өз айтқандарынан қайтпай тұрып алды. Шынында да тіліміз сақ­талды. Кейін де конференциялар жиі болатын болды. Әсіресе у және и дыбыстары­ жөнінде көп талас болды. Шын­дығында олар жарты дауысты немесе сонор дыбыстар. Тілімізді сақтадық дегенге мынаны айтып отырмын. Мысалы, татарлар тау, бау дегендегі у дыбысын орыстың в дыбысымен берді. Енді қазіргі жастары тауықты тавук деп, тау­ды тав деп сөйлеп кетті. Осы күні татарлар бізге қызығады. Сендер айтқандарыңнан қайт­пай, тілдеріңді сақтадыңдар ғой деп. - Апай, дауысты у дегенді бұ­рын ұу деп жаздық. Мы­салы, барұу деп. Осылай жазу дұрыс па?  - Байтұрсыновтың арабты жаңартудағы пікірі дұрыс болды. Әсіресе кейбір сөздерді буынға бөлу арқылы жазу керек дегені. Еш уақыт 2, 3 буындар дауыстыдан басталмайды, дауыссыздан басталады. Мысалы, дауыс деген сөз да-уыс деп бө­лінеді, сол сияқты қуыс деген сөзді қу-ыс деп буынға бөле алмаймыз. Сондықтан құ-уыс деп бөлінеді. Бұлардың бір әріппен жазылып кеткені - кирилдегі у әрпіне байланысты. Ал мый дегенді ми деп жазуға болмайды. Оны тавуқ деген сияқты, ми деп оқиды. О баста у-ды жуан дауысты, и-ді жіңішке дауыс­ты дыбыс деп алдық та, соған дағды алып кеттік. Ұу, ый деп жазудың бір қиындығы әріп саны көбейіп кетеді. Латынға көшкенде көп қиындықтың келмегені, көбі тіпті орыс алфа­витін білмейді. Тек арабша білді. Қарсылық істей алмады. Қазір енді орысшаға үйреніп қалды, қарсылық көп. 80 жылдан аса көз үйреніп қалған жа­зуға жат болып тұрады. Бірақ жазу керек.  Кирилді қабылдаған кезде де өте күшті ғалымдар қызмет етті. Латынға көшкенде де күштілер болды. Байтұрсынұлының мек­тебі ғой. Қанша дүние шық­ты XIX ғасырдың екінші жартысында. Латынға көшкенге дейін қан­шама газет-журналдар шы­ғып жатты. Біреуін оқи алмай­мыз. Ал қазір орысшадан латынға көшсек оңай. Өйткені орыс әріп­т­ерін де, тілін де біле­міз. Ал арабшадан латынға көш­кен ауыр болды. Өйткені араб жазуының фигуралары мүл­де басқа ғой, ал орыс жазуы мен латын жазуы фигуралары бір. Бірақ басқа болса да, оң­тайлы болды. Мысалы, ғ дыбысын жазу үшін қ дыбысының таңбасына сәл өзгеріс салды да, қойды. Сондықтан тануға жеңіл. Латыншаны үйрену енді ғана мектепке барғандарға қолайлы болды. Қазір үйрену тіптен қиын болмайды. Сосын жазуды тек компьютерде болады деп ойламау керек. Мысалы, мен бір бөлмеде отырған адамға хат жазғым келеді, сол кезде мен компьютерді тасып жүремін бе? Компьютерге тіпті жолағылары келмейтіндер болады, көздері ауыратындар болады. Мысалы, мен әдейі үйренбедім. Сондық­тан әріптер қолмен жазғанға да ыңғайлы болу керек. Қаламды дәптер бетінен үзбей жазу керек. Қазақтың әрбір дыбысына арнайы бір таңба қажет. Ла­тын әліпбиін пайдаланатын басқа халықтарға біздің әріп­­­теріміз оғаш көрінбегені жөн, басқа халықтарға латында жоқ таңбалардың кездесіп қа­луы кеселдік келтіреді деген пікірлерге келіспеймін. Адам­ның санасы тез үйренеді. Одан қорықпау керек.

Әңгімелескен  Құралай КҮДЕРИНОВА,

филология ғылымдарының  докторы,

профессор

«Егемен Қазақстан» 04.05.2018

 

PS. Апайдың бір ерекше сөзі бар: «Бір ғажабы» деген. Бұл кісі де Байтұрсынұлы заманының ғажабы. Көзі нашарлап, оқи алмағанына, елдегі жаңалықтарды өз көзімен оқи алмағанына қатты уайымдайды. Ғажап. 

Толығырақ: https://egemen.kz/article/168357-rabigha-syzdyq-latyn-alipbiin-uyrenu-qiyn-bolmaydy

Қазақ тілінде жазылған авторлық мақала (Авторская статья написанная на казахском языке)

Страница создана: 10.07.2018 15:06
Страница обновлена: 12.07.2018 12:18
Просмотров: 5
egov.kz - государственные услуги и информация онлайн